EBU ABDULLAH MUHAMMED BİN MUSA EL HAREZMİ (? – 850)

Ebû Abdullah Muhammed bin Musâ el-Hârizmî, Aral Gölü’nün güneyindeki Hârizm(Hive)’de dünyaya gelmiştir. Anne-babasının Bağdat’ın güneyindeki bir yere göç etmesi dışında hayatının ilk yılları hakkında pek az şey bilinmektedir. Doğum ve ölüm tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, Bağdat’ta 813-833 yıllarında Me’mûn döneminde yetiştiği belirlenmiştir ve 840 yıllarında vefat ettiği tahmin edilmektedir. Muhammed bin Musâ el-Hârizmî’nin 1200. doğum yıl dönümünde SSCB Harezmi adına posta pulu yayınlamıştır

(Rusya’nın Harizmi adına bastırdığı posta pulu)

Cebir (algebra) ve algoritma terimlerine hepimiz aşinayızdır. Ama bu kavramların kurucusu olan Muhammed el-Hârizmî’yi kaçımız duyduk? Coğrafyada Batlamyus’un görüşlerini revize etmiş ve 830 yılında bilinen dünyanın haritasını çıkarmıştır. Dünyanın hacminin ve çevresinin hesaplanması üzerine çalışıp güneş saatleri ve usturlap gibi ölçüm aletleri ile ilgili çalışmalar üzerine katkı sağlamıştır.

Hayatı

Ebu Abdullah Muhammed bin Musâ el-Hârizmî. En son gelen ismi, doğduğu yer olan, Aral Gölü’nün güneyindeki Hârizm’i (şimdiki Hive) işaret eder. 780 yılı civarında Hârizm bölgesindeki, şimdi kuma gömülü olan Kath kasabasında dünyaya gelmiştir. 850 yılı civarında ölmüştür. Halife Me’mûn tarafından Bağdat’a çağırılıp saray astronomu olarak görevlendirilmiştir. Algebra-cebir, Hisab al-Jabr wal Muqabalah (Cebir ve Sadeleştirme Hesabı) adlı eserinin isminden türemiştir.

Cebir, Batı kültürünün Müslüman matematikçilere olan borcunu simgeliyor. Gariptir ki cebir İngilizceye ilk geçtiğinde kırık kemikler dizisi, hatta kırığın kendisi için kullanılıyordu. Bu, cebir (al-jabr) kelimesinin kökü olarak ‘’cabara-birleşme’’den gelen ‘’kırık kemiklerin birleşmesi’’ için kullanılan kelimeden gelir. Anatomik çağrışımlar bu kelimeye İspanyolca, İtalyanca ve Ortaçağ Latincesine arasında birbirine ilk olarak geçtiğindeki haliyle algebra olarak kullanılmış ve İngilizceye de o şekilde geçmiştir. Arapça’da ise daha öncesinden uzun zamandır cebirsel denklemlerin çözümü için kullanılmıştır. Tam Arapça ifadesi ‘‘ilmü’l-cebr ve’l-mukābele’’ yani  ‘’Birleşme ve denklemler ilmi’’. Matematikçi Harezmi el-cebir kelimesini cebir-algebra üzerine yazdığı eserin başlığı olarak kullanmıştır. On ikinci yüzyılda Cremonalı Gerard ve Chesterli Roberts Cebir’i Latinceye çevirdi. Tüm dünyada matematikçiler bu eseri on altıncı yüzyıla kadar kullanmıştır. Müslüman aritmetik yazısının Latince bir çevirisi 1857’de Cambridge Üniversitesi kütüphanesinde bulunmuştur. ‘’Algoritimi de Numero Indorum’’ isimli eser, şu kelimelerle başlar: ‘’Algoritma konuştu. Önderimiz ve koruyucumuz olan Tanrımıza hak ettiği övgüyü verelim.’’

Söz konusu yazının, Hârizmî’nin aritmetik yazılarının Bathli Adelard (İngiliz bilgin, Adelard of Bath) tarafından 12. yüzyılda çevrilen bir kopyası olduğu düşünülmektedir. Hârizmî, ismini matematik tarihine ‘’Algorizm’’ (Aritmetiğin eski adı) olarak bıraktı.

Çalışmaları

Hârizmî matematikçi, astronom ve coğrafyacıydı. Belki gelmiş geçmiş en iyi matematikçilerden biriydi. Hatta kendisi pek çok branşın ve temel matematik konseptinin kurucusuydu. Phillip Hitti’nin sözleriyle ‘’O, matematiksel düşünceyi diğer herhangi bir Orta Çağ yazarından daha çok etkiledi.’’

Cebir üzerine yaptığı çalışmalar, konuyu sistematik bir biçimde başlatmakla kalmayıp aynı zamanda onu Cebir’in kurucusu olarak belirleyen doğrusal ve ikinci dereceden denklemlerin analitik çözümlerini verecek ölçüde geliştirdiği için olağanüstü idi. Hisab el-cebr ve’l-mukābele birinci ve ikinci dereceden denklemlerin analitik çözümlerini içerir ve dolayısıyla yazarı, geometriden farklı olarak analiz ve cebirin kurucularından biri olarak adlandırılabilir. Aynı zamanda ikinci dereceden denklemlerin şekillerle geometrik çözümlerini de verir. Örneğin X2+10x=39 denklemi daha sonra sıklıkla diğer yazarlar tarafından tekrarlanmıştır. ‘’Liber ysagogarum Alchorismi in artem astronomicam a magistro A. [Adelard of Bath] compositus!’’  adlı eser aritmeti, geometri, müzik ve astronomiyi içerir ve orijinal bir çalışma olmanın aksine, muhtemelen Hârizmî’nin öğretilerinin özeti olan bir kopyasıdır.

Hârizmî’nin astronomi ve trigonometri tabloları Mesleme el-Mecrîtî (10. yüzyılın ikinci yarısı) tarafından gözden geçirilip düzenlenmiştir, 1226 gibi erken bir tarihte Bathli Adelard tarafından Latinceye çevrilmiştir. Bu tablolar ilk Müslüman çalışması tablolardı ve sadece sinüs fonksiyonunu değil, aynı zamanda (Mesleme el-Mecrîtî’nin eklemesiyle) tanjant fonksiyonunu da içermektedir.

Onun aritmetiği, Yunan ve Hindu bilgilerini sentezledi ve ayrıca matematik ve bilimde temel öneme sahip olan kendi katkılarını da içeriyordu. Böylece, Araplar tarafından geliştirilen, temel bir öneme sahip bir rakam olan sıfırın kullanımını açıkladı.

Benzer şekilde, ondalık sistemi geliştirdi. Böylece genel sayı sistemi ‘’algoritma’’ ya da ‘’algorizm’’ onun adını aldı. Hint sayı sistemini (şimdi genel olarak Arap rakamları olarak bilinir) tanıtmanın yanı sıra, kesirler üzerinde işlemler de dahil olmak üzere uzun uzadıya birkaç aritmetik prosedür de geliştirdi.

Rakamlar sisteminin Avrupa dillerindeki tercümeleri yoluyla önce Araplara ve daha sonra Avrupa’ya tanıtılması onun çalışmaları sayesinde oldu. Mecrîtî tarafından sinüs fonksiyonlarına eklenen tanjant fonksiyonlarını içeren ayrıntılı trigonometrik tablolar geliştirdi. Ayrıca konik bölümlerin geometrik temsilini mükemmelleştirdi ve pratikte onu farklılaşma kavramına götüren iki hatanın hesabını geliştirdi. Ayrıca Me’mûn tarafından istenen ve dünyanın hacmini ve çevresini ölçmeyi amaçlayan derece ölçümlerinde katkı verdiği bildirildi.

Kitapları

Pek çok kitabı 12. yüzyılın başlarında Latinceye çevrilmiştir. Aritmetik üzerine olan kitabın (Kitab Al-Jam’a wal-Tafreeq) Arapçası kaybolmuş, Latince çevirisiyle ayakta kalmıştır. Astronomi tabloları da Avrupa dillerine, daha sonra da Çinceye çevrilmiştir. Kitab Surat-Al-Ard (Yerin yüzü -yeryüzü- kitabı) başlıklı coğrafya kitabı haritalarıyla birlikte çevrilmiştir. Ayrıca Istikhraj Tarikh Al-Yahud adındaki Yahudi takvimi üzerine kitabını, usturlap (astrolabe) üzerine 2 kitap yazmıştır. Ayrıca Kitab Al-Tarikh ve güneş saatleri üzerine olan Kitab Al-Rukhmat adlı kitabı yazmıştır. Ama her iki kitap da kayıptır.

Allah’ın Kulu ve Hizmetçisi

Hârizmî, cebir kitabını; miras, vasiyet, bölüşme, hukuk davaları ve ticaret konularında halkın pratik ihtiyaçlarına hizmet etmesi için yazdığını vurgulamıştır. Yaptığı işi Allah’a ibadet olarak görmüştür.

Hârizmî’den Alıntı

Bilime olan bu düşkünlük, … Allah’ın bilgine gösterdiği yakınlık ve lütuf, bu sürat, O’nun koruması ve bilinmezlerin izahında, zorlukların kaldırılmasında desteklemesi; beni cebir ve mukabele ile hesaplama üzerine kısa bir çalışma yazmaya, aritmetikte en kolay ve en kullanışlı biçime sınırlandırmaya teşvik etti.

orjinal metin: Biography – Muslim Scholars and Scientists (ed. W. Hazmy C.H., Zainurashid Z., Hussaini R.) s. 8-12.

HARİZMİ KİMDİR?

Yazı dolaşımı


HARİZMİ KİMDİR?” için 68 yorum

  1. What’s up to every , because I am truly eager of reading this weblog’s post to be updated on a regular basis.

    It consists of good stuff.

  2. For hottest information you have to visit world-wide-web and on web I found this web page as a most excellent web site for latest updates.

  3. Hello there, I discovered your site by means of Google even as looking for a related subject, your website came up, it seems to be great.
    I have bookmarked it in my google bookmarks.
    Hello there, just was aware of your weblog through Google, and found that it
    is really informative. I’m going to watch out for brussels.
    I’ll be grateful should you continue this in future. Numerous other
    people will likely be benefited out of your writing. Cheers!

  4. Amazing issues here. I am very happy to look your article.
    Thanks so much and I’m having a look forward to contact you.

    Will you please drop me a e-mail?

  5. Today, while I was at work, my cousin stole my apple ipad and
    tested to see if it can survive a twenty five foot drop, just so she can be a youtube sensation. My apple ipad
    is now broken and she has 83 views. I know this is totally off topic
    but I had to share it with someone!

  6. Hi there just wanted to give you a quick heads up and let you know a few of the images aren’t loading properly.
    I’m not sure why but I think its a linking issue.
    I’ve tried it in two different web browsers and both show the same results.

    Also visit my site slot sky1388

  7. Hello! This post couldn’t be written aany better!
    Reading through this post reminds me of myy good old room mate!
    He always kept talkin about this. I will forward this page to him.
    Fairly certain hee will have a good read. Many thanks for sharing!

  8. I’m truly enjoying the design and layout of your blog.

    It’s a very easy on the eyes which makes it much more enjoyable for me to come here and visit
    more often. Did you hire out a developer to create your theme?
    Great work!

  9. I was wondering if you ever considered changing
    the page layout of your site? Its very well written; I
    love what youve got to say. But maybe you could a little more in the way of content so
    people could connect with it better. Youve got an awful lot of text for only
    having one or two pictures. Maybe you could space it out better?

  10. Hi just wanted to give you a brief heads up and let you know a few of the images aren’t
    loading correctly. I’m not sure why but I think its a linking issue.
    I’ve tried it in two different internet browsers and both show the same results.

  11. Very nice post. I simply stumbled upon your weblog and wanted to say that I’ve
    really loved browsing your blog posts. After all I
    will be subscribing to your feed and I hope you write once more very soon!

  12. Pretty nice post. I just stumbled upon your weblog and wanted to say that I have really enjoyed browsing your blog posts.
    After all I’ll be subscribing to your feed and I hope
    you write again very soon!

  13. An intriguing discussion is definitely worth comment.
    I do believe that you ought to write more about this subject, it might not be
    a taboo subject but generally people don’t speak about such
    topics. To the next! Many thanks!!

  14. Good post. I learn something new and challenging on blogs I stumbleupon on a daily basis.
    It’s always exciting to read through articles from other authors and practice a little something from other websites.

  15. What i do not realize is if truth be told how you’re now not actually a lot more neatly-preferred than you may be right now.

    You are so intelligent. You recognize therefore significantly on the subject of this subject, produced me in my opinion consider it from so many various angles.
    Its like women and men don’t seem to be involved
    until it is something to accomplish with Woman gaga!
    Your individual stuffs excellent. At all times care for it up!

  16. Hello! I know this is sort of off-topic however I needed to
    ask. Does managing a well-established website such as yours take a large amount
    of work? I am completely new to blogging however I do write in my diary on a daily
    basis. I’d like to start a blog so I can share my experience
    and feelings online. Please let me know if you have any ideas or tips
    for brand new aspiring blog owners. Thankyou!

  17. Excellent post. I was checking continuously this weblog and I’m impressed!
    Extremely useful info particularly the closing phase
    🙂 I care for such info a lot. I was seeking this particular info for a very lengthy time.

    Thank you and good luck. ps4 games https://bitly.com/3nkdKIi ps4 games

  18. Geri bildirim: gay older men dating
  19. Консультация психолога онлайн.
    Онлайн консультация Консультация
    у психолога. Психотерапия онлайн!
    Консультация психолога онлайн.
    Онлайн консультация. Консультация
    Психолога – Профессиональная поддержка.
    Онлайн-консультация у психолога.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.