Ebu’l Vefa el-Buzcani (940-997)

Ebu’l Vefa Muhammed ibn Muhammed ibn Yahya ibn İsmail el Buzcani 940 yılında Buzcan’da(Nişabur) doğdu. Bağdat’ta büyük bir matematikçi ve astronom olarak tanındı ve 997 yılında burada vefat etti. Matematiği, 959 yılında göç ettiği ve ölene kadar yaşadığı Bağdat’ta öğrendi.

Ebu’l Vefa özellikle geometri ve trigonometri olmak üzere matematiğin değişik alanlarındaki katkıları ile bilinir. Geometrideki katkıları şunlardır: Pergelin açılmasıyla ilgili geometrik problemlerin çözümü, diğer karelere eşdeğer bir karenin yapımı, verilen bir kare içine eşkenar üçgen çizimi, normal çokyüzlüler, aynı daire içine çizilmiş eşkenar üçgenin kenarının yarısını alan düzgün çokyüzlülerin yapımı, noktalara göre parabol yapıları ve şu geometrik denklemlerin çözümü:

x^4=a

x^4+ax^3=b

Yaygın kanının aksine trigonometri Regiomontus (ö.1476) tarafından değil Ebu’l Vefa tarafından sistemli hale getirildi ve geliştirildi. Küresel üçgenlere göre sinüs teoreminin genelliğini ortaya koyan ilk kişidir. Hazırladığı trigonometrik cetveller kendisinden önce bu alanda çalışmış olan Mervezi’nin hesaplamalarından daha isabetli ve ayrıntılıdır. Sinüs tablosunun oluşturulmasında yeni bir yöntem geliştirerek sin30’un değerini 8.basamağa kadar doğru olarak belirledi. Ayrıca sin(a+b) bağıntılarını geliştirdi. Ebu’l Vefa’nın matematik tarihinde ortaya koyduğu ilk trigonometrik özdeşliklerden bazıları şunlardır:

Ayrıca küresel trigonometride sinüs teoremini açıklamıştır

Bunlara ek olarak, tanjant üzerine özel bir çalışma yaparak tanjant tablosunu hesapladı. Sekant ve kosekantı ilk kez tanımladı, günümüzde trigonometrik çizgileri tanımlamak için kullanılan, çizgiler arasındaki ilişkileri belirledi. Konikler üzerine de kapsamlı çalışmalar yaptı. Eski Yunanlıların ve Hintlilerin çözemediği problemlere geometrik çözüm yolları sundu.

Ebu’l Vefa Matematikçi olmasının yanı sıra, Astronomiye de katkılar sağladı. Bu alandaki çalışmalarında ayın farklı hareketleri üzerine çalışmalar yaptı ve “varyasyon”u keşfetti. Yıldızların eğimlerini ölçebilmek için bir duvar oktantı geliştirdi. Bundan başka trigonometri çizelgelerinde hesaplamalar yapmak için gelişmiş metotlar üretti ve küresel trigonometri bazı problemlerin çözümü için yeni yöntemler keşfetti. Astronomik gözlemler için sinüs (ceyb) ve tanjant (zıl) değerlerini gösteren çizelgeleri on beşer dakikalık açı aralıklarıyla hesapladı.

Hatta, ona ithafen aydaki bir kratere Ebu’l Vefa adı verilmiştir. Ayrıca, Yunanca eserlerin son Arapça tercüman ve yorumcularından biriydi. 

Matematik ve diğer birçok alanda, çoğusu kaybolmuş veya değiştirilmiş çok sayıda kitap yazdı. Eserlerinden bazıları: pratik bir aritmetik kitabı olan Kitab’un fi’l İlmi Hisab, Kitab’ul Kamil, Kitab’un fi’l Hendese. Bunların dışında Öklid, Batlamyus, Diophantus ve Harezmi’nin eserlerine şerhler yazdı ancak hiçbiri günümüze ulaşamadı. Kitab’un fi’l İlmi Hisab, Kitab’ul Kamil ve Kitab’un fi’l Hendese günümüzde de mevcut olan eserleri arasındadır.

Ebu’l Vefa’nın ayın hareketlerindeki sapmalarla ile ilgili sunduğu astronomik bilgiler eleştirilmiştir. Ancak Sedat’a göre, Ebu’l Vefa’nın keşfettiği şey, 6 asır sonra Tycho Brache(Danimarkalı bir astronom) tarafından keşfedilenle aynı idi. Bununla birlikte, trigonometriye katkısı tanjant hakkında bilgiler geliştirmesi ve sekant – kosekantı ilk kez tanımlaması açısından çok önemlidir. Hatta, bugünün trigonometrisinin önemli bir kısmında Ebul Vefa’ya ulaşan izler bulunabilir.

Kaynakça

Biography – Muslim Scholars and Scientists (W. Hazmy C.H.Zainurashid Z.Hussaini R.)  syf: 56-57

not : bu yazıda çeviriye sadık kalmayıp bazı eklemeler yapılmıştır

EBU’L VEFA KİMDİR?

Yazı dolaşımı


EBU’L VEFA KİMDİR?” için 32 yorum

  1. It’s the best time to make some plans for the future and it’s time to be happy.
    I’ve read this post and if I could I want to suggest you some
    interesting things or advice. Perhaps you could write next articles referring to this article.

    I desire to read more things about it!

  2. I’m gone to convey my little brother, that he should also pay a visit this website on regular basis to obtain updated from latest
    reports.

  3. Wonderful website you have here but I was wanting to know if you knew of any message boards that cover the
    same topics talked about here? I’d really love to be a part of group where I can get
    feed-back from other experienced individuals that share
    the same interest. If you have any recommendations, please let me know.
    Thank you!

  4. What i do not understood is actually how you are not really a lot more well-liked than you might be right now.
    You are very intelligent. You realize therefore
    significantly in the case of this topic, produced me individually believe it from a lot of varied angles.
    Its like women and men aren’t fascinated until it’s one
    thing to accomplish with Woman gaga! Your own stuffs great.
    At all times take care of it up!

    Have a look at my web blog :: live22 pc

  5. It’s in fact very complicated in this full of activity life to listen news on Television, therefore I only use web for that purpose, and obtain the newest information.

  6. Hi, I think your site might be having browser compatibility issues.
    When I look at your website in Ie, it looks fine but when opening in Internet Explorer, it has some
    overlapping. I just wanted to give you a quick heads up!
    Other then that, terrific blog!

  7. Nice post. I learn something new and challenging
    on websites I stumbleupon every day. It’s always helpful to read through content from other writers and use a little something
    from their web sites.

  8. Having read this I believed it was really informative.
    I appreciate you finding the time and energy to put this article together.
    I once again find myself spending way too much time both reading and posting comments.
    But so what, it was still worthwhile!

  9. I do not even understand how I stopped up right
    here, but I thought this publish was once great.
    I don’t realize who you’re however certainly you’re going to
    a famous blogger should you aren’t already. Cheers!

  10. Unquestionably believe that which you said.
    Your favorite justification seemed to be on the internet the simplest thing to be aware of.
    I say to you, I definitely get irked while people consider worries that they just don’t know about.
    You managed to hit the nail upon the top as well as defined out
    the whole thing without having side effect , people can take a signal.

    Will probably be back to get more. Thanks

  11. I needed to create you the very little observation in order to thank you very much once again on the pleasing basics you have shared above.
    It has been so wonderfully generous with people like you to convey extensively what exactly most people could have distributed
    for an electronic book in making some dough for themselves, principally seeing that you could have done it
    in the event you desired. These tricks also worked to be a fantastic way to understand that other people online
    have a similar fervor just as my very own to learn a great deal more with regards
    to this issue. I think there are thousands of more fun situations up front for those who read your site.

    my blog – Chillbox AC

  12. That is really interesting, You are an overly professional blogger.
    I’ve joined your rss feed and stay up for looking for extra of
    your fantastic post. Additionally, I’ve shared your web site in my social networks

  13. Magnificent beat ! I would like to apprentice even as you amend your
    web site, how can i subscribe for a blog website?
    The account aided me a appropriate deal. I were tiny bit acquainted of this your broadcast provided shiny clear concept

  14. I’ll right away grab your rss as I can’t in finding your email subscription link
    or e-newsletter service. Do you have any? Kindly permit me recognize in order that I may subscribe.

    Thanks.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.